Docentenportret: Henk Helmantel

“Ik heb een jongen die gras maait, die is ook timmerman. En ik zei, wil jij net zo’n tafeltje weer maken? En dan laat ik deze gewoon, die bewaar ik.” Ik zit tegenover Henk Helmantel, in zijn zelfgebouwde middeleeuws ogende huis. Hij staart aandachtig naar het schilderstafeltje tussen ons in. Het ziet er vervallen en stoffig uit. Als een post-apocalyptisch landschap, vol met opgedroogde verfresten, oude glazen jampotten en versleten kwasten, straalt het eindigheid en dood uit. Een groter verschil met de omgeving is haast onmogelijk.

Het Leven
Hier in Westeremden lijkt alles te leven. Na een zonnige fietstocht door het Groningse platteland over het fietspad langs de Westeremder Maar (een route die door Henk zijn vrouw erg aangeraden werd) werden we op het brugje naar zijn tuin al begroet door een druk boenende schoonzoon. De dochter en kleinzoon van Helmantel komen ons al tegemoet lopen en bieden ons koekjes en koffie aan. Een enorm contrast met de zalen van het museum waar Henk ons na een korte introductie naartoe leidt. Hier heerst stilte. Sereniteit. De speelse echo van de kleinzoon is het enige wat ons hier nog aan de levendigheid van de buitenwereld doet herinneren. Net als in zijn werken is Helmantel’s museum leeg en ontdaan van al het levende. Maar niet dood.


Hoewel Helmantel haast nooit een levend wezen schildert, schildert hij zijn onderwerpen alsof ze leven. Met veel eerbied voor het leven dat ze gehad hebben, portretteert Henk, die zelf ook als uitvaartverzorger bij de begrafenisvereniging van de kerk van Westeremden werkzaam was, onder andere in zijn tuin gevonden gestorven diertjes. “Als ik een dood vogeltje schilder dan heb ik het idee dat ik een monumentje opricht voor zo’n beestje,” vertelt Helmantel me. “Na het schilderen wordt hij ook altijd netjes begraven door mij. Nadat hij zijn diensten heeft verleend als dood vogeltje. Ik houd van de natuur, ik schilder het vogeltje dan ook niet als dood vogeltje. Ik schilder het als een slachtoffer van het leven zoals het zich voordoet. Mijn werken zijn geen memento mori. Ik zoek niet de verwoesting. Ik maak een monument. Een ode aan de Schepper en de schepping.”

“Er Zij Licht”
“Ik vier het leven. Ik vier de schoonheid. Dat staat voor mij centraal,” vertelt Henk ons, terug in zijn atelier. Hij zit op zijn schildersstoel, voor een ezel met een onaf stilleven van twee watermeloenen, granaatappels en een glas, zijn nieuwste werk. “Ik begin mijn werken met een schets. Een soort rustige, impressionistische versie, al wel met de kleuren en vormen. Pas in de tweede fase ga ik steviger schilderen. Dan voeg ik levendigheid toe. Details, betekenis, lichtval.” Ook dat laatste is voor Henk ook erg belangrijk. De licht-donkercontrasten die hij gebruikt geven zijn werk een sereen, religieus gevoel. Wat in zijn huis, en dan voornamelijk zijn atelier, dan ook vooral opvalt, is de prachtige lichtval, die, in Diederik Kraaypoel zijn woorden, zo perfect was, dat je haar alleen maar hoefde te schilderen. “In de derde fase verfijn ik. Ik word vaak een fijnschilder genoemd, maar ik denk niet dat ik dat ben. Ik schilder fijn maar ik ben geen fijnschilder.”


Schilderstafeltje van Henk Helmantel.

Hoewel Henk veel stillevens schildert, staat hij voornamelijk bekend om zijn kerkinterieurs. Grote, lichte werken met een diep religieus gevoel en veel rust. “Ik hou zelf vooral van de afwisseling. Ik wil niet alleen maar stillevens schilderen.” Helmantel gebruikt voor zijn interieurs ook een andere
manier van werken. “Ik maak ter plekke een lineaire, exacte tekening. Ik ga daarna meestal niet meteen met het werk bezig. Dat duurt soms wel tien jaar!” Voor Henk, die naar eigen zeggen de mooiste kerken in Nederland al wel heeft geschilderd en zijn heil nu in het buitenland zoekt, hebben kerken een speciale betekenis. “Het zijn natuurlijk gebedshuizen, heilige plaatsen. Mijn eerste kennismaking met kunst was ook in een kerk. In het toen pas gerestaureerde kerk van Loppersum. Ik ging met mijn ouders altijd naar een kerkje aan de rand van het dorp. Maar dit was heel anders. Er was daar een tentoonstelling, maar ook de kerk zelf was prachtig. Het had de lichtheid wat ook een gotische kerk kan hebben, en veel wit en veel afwisseling. Geweldig. En dat was ook een van de momenten dat de middeleeuwen mijn leven in kwam. En we bezoeken nog steeds allerlei middeleeuwse gebouwen en hebben inmiddels zelf ook een collectie opgebouwd, die heel duidelijk met die tijd te maken heeft.“

Vijftig
Ondertussen is Henk al vijftig jaar kunstschilder. Dat viert hij met twee tentoonstellingen in zijn museum in Westeremden. Daarnaast bereidt hij ook internationale tentoonstellingen voor, waaronder een in Taiwan, waar zijn werk ook populair is. “Nee, ik heb niet het idee dat ik aan de vervalperiode ben begonnen. Misschien zou een ander dat moeten beantwoorden, maar mijn eigen gevoel zegt dat ik gelukkig nog steeds in staat ben om op het beste niveau van mijn kunnen te werken. Dat zal niet voor alle schilderijen gelden natuurlijk, maar het zit er nog steeds in. En ja, ik hoop dat dat nog een poosje zo doorgaat.”


Detail schilderij van Henk Helmantel.

Van 1 september t/m 28 oktober 2017 is de tentoonstelling ‘Geachte Collega’s’ te zien.
Deze tentoonstelling bestaat onder andere uit werk van collega-kunstenaars waarvan Museum Helmantel door de jaren heen werk heeft aangekocht. Klik hier voor meer informatie

Tekst: Stefan Hageman
Foto’s Xandra Donders